Iimbak | Documentation RSS feed for this section

Rogelio L. Ordoñez. Makata ng Bayan.

25 Hun

An Act Declaring May 22 of every year as Freedom of Expression Day in Commemoration of National Artist for Film Lino Brocka

24 May

HOUSE BILL No.  4713 

Introduced by Reps.  TEDDY A. CASIÑO and NERI JAVIER COLMENARES

EXPLANATORY NOTE

Almost a decade ago, on film legend Lino Brocka’s 10th Death Anniversary, friends and admirers dubbed May 22 as an unofficial Freedom of Expression Day, in commemoration of Brocka’s unwavering crusade for freedom of artistic and intellectual expression.

Brocka, once a member of the Constitutional Commission that drafted the 1987 Philippines Constitution, has been credited for putting the phrase “freedom of expression” in the Bill of Rights.

After his father’s untimely death, Brocka (born on April 3, 1939) became a houseboy, a working student and an odd job worker before getting a shot at filmmaking. He got into the University of the Philippines through a scholarship and had wanted to become an actor for a drama club, but because of his “probinsyano” background, he was relegated as stage hand.

Determined to get into theater, he later joined the Philippine Educational Theater Association (PETA) where he worked as errand boy and then as scriptwriter. He got his biggest break when he was asked to direct Mars Ravelo’s comics Wanted: Perfect Mother into a film. It became a big hit, paving the way for him to later start his own movie company.

Brocka is known for masterpieces showing graphic depictions of social injustice. His movies centered on characters living in poverty and a prejudiced society. These include award-winning films Tinimbang Ka Ngunit Kulang, Maynila: Sa Kuko ng Liwanag, Insiang and Jaguar.

Directing at the time of Martial Law, Brocka’s Bayan Ko: Kapit sa Patalim was deemed subversive by the Marcos administration and was heavily censored with all rally scenes deleted. It underwent a legal battle but was later smuggled into France and was shown at the 1985 Cannes Film Festival and won several awards at the Gawad Urian. The Marcos regime ordered Brocka’s arrest but he was later released.

It was during that time that he founded the Concerned Artists of the Philippines (CAP) to encourage more artists to address societal issues and oppose government repression.

In 1986, he was selected as member of the Constitutional Commission. He fought to insert the freedom of expression clause and is credited for the Constitution’s Article III, Section 4 which reads, “No law shall be passed abridging the freedom of speech, of expression, or of the press, or of the people peaceably to assemble and petition the government for redress of grievances.”

A couple of years later, he collaborated with Pete Lacaba and directed Orapronobis (Fight For Us) which criticized the violation of human rights and the support for vigilantes by the new administration. Like Bayan Ko, it was banned for commercial exhibition but received 22 citations from international and local award-giving bodies.

All throughout his career, Brocka was known as a non-compromising visionary that used controversial political and sexually loaded scenes in films that criticized the prevailing norms and pushed for the rights of workers, the LGBT community and Filipinos in general.

Brocka was a legendary director not just because of his technical brilliance but because of his unwavering principles and political consciousness which in turn pushed him to create films that made viewers aware and critical of the conditions around them. He deviated from the commercial format and chose stories not because they were bankable but because they were worth telling.

Brocka died on May 22, 1991 after a fatal car accident. He was given a posthumous distinction as National Artist for Film.

As a tribute to Brocka and the efforts of his close friends and admirers in not only commemorating the life of a truly gifted artist, but also the fight for freedom expression, this bill aims to formalize the declaration of May 22 as Freedom of Expression Day.

In establishing a freedom of expression day, this bill hopes to impart the importance of freedom of expression in pursuing democracy.

This bill further seeks to encourage more people to oppose censorship and repression, as well as the practice of compromising artistic and intellectual expression for commercial purposes.

In view of the foregoing, immediate approval thereof is highly recommended.

Approved

  TEDDY A. CASIÑO                                   NERI JAVIER COLMENARES

  Bayan Muna Party-list                         Bayan Muna Party-list

——————-

Republic of the Philippines

HOUSE OF REPRESENTATIVES

Quezon City

FIFTEENTH CONGRESS

First Regular Session

HOUSE BILL NO.  4713 

Introduced by Reps.  TEDDY A. CASIÑO and NERI JAVIER COLMENARES

AN ACT DECLARING

May 22 of every year as Freedom of Expression Day in Commemoration of National Artist for Film Lino Brocka

Be it enacted by the Senate and House of Representatives of the Philippines in Congress assembled:

SECTION 1. This Act shall be known as the “Freedom of Expression Day Act” to commemorate National Artist Lino Brocka’s contribution to the Film industry and the Filipino People as a non-compromising visionary and champion of artistic and intellectual expression.

SECTION 2. In order to commemorate Lino Brocka as a leading advocate of freedom of expression, to uphold art that sheds light on social realities and human conditions and to encourage artists and the general public to continuously struggle against repression and censorship, May 22 of every year is hereby declared as a special working holiday to be known as the “Freedom of Expression Day.”

SECTION 3. Schools, government agencies and offices and establishments in both the public and private sectors shall celebrate this observance with ceremonies and activities that demonstrate national commitment to freedom of expression, democracy, human rights and justice and that pay homage to Brocka and like-minded artists and individuals who fought against the tyranny of censorship and repression.

The National Commission for Culture and the Arts, Department of Education, Philippine Information Agency, premier state schools and universities and other art and film institutions and groups shall take the lead in establishing prominent activities and productions across the country in this regard.

SECTION 4. To ensure the meaningful observance of the holiday as herein declared, all heads of government and private facilities, offices and instrumentalities shall encourage and afford sufficient time and opportunities for their employees, personnel or students to engage and participate in any activity to mark the “Freedom of Expression Day.”

SECTION 5. The funds necessary for the implementation of this Act shall be included in the budgets of the National Commission for Culture and the Arts and Department of Education under the General Appropriations Act of the year following the enactment of this Act.

SECTION 6. This Act shall take effect fifteen (15) days following its publication in at least two (2) newspapers of general circulation.

Approved,

Nasyunalismo at Panitikan: Balik-tanaw sa Isang Porum at sa Paksa Nito

16 May

-Alexander Martin Remollino

Bihira kaming sumang-ayon sa mga ipinahahayag ni Dr. Virgilio Almario, Pambansang Alagad ng Sining ng Panitikan ng 2003 at dekano ng Kolehiyo ng Arte at Literatura (KAL) sa Unibersidad ng Pilipinas (UP).

Subalit sa isang porum na isinagawa ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) na kanyang kinabibilangan at ng Center for Creative Writing and Studies ng University of Santo Tomas (UST-CCWS) ay nagbigay siya ng ilang obserbasyong kung sila’t sila rin lamang na titingnan ay walang dahilan upang hindi sang-ayunan. Tinukoy niya sa porum na nabanggit ang tungkol sa kahalagahan ng nasyunalismo sa panitikan.

Hindi siya talagang kabilang sa mga tagapagsalita sa nasabing porum, kundi sumali lamang sa mismong araw ng aktibidad.

Ang mga imbitadong tagapagsalita sa porum na ito, na isinagawa sa UST noong Hulyo 4, ay sina Dr. Bienvenido Lumbera, pambansang Alagad ng Sining ng Panitikan ng 2006; Dr. Soledad Reyes, propesor ng panitikan sa Ateneo de Manila University at kilalang kritikong pampanitikan; at Dr. Ramon Guillermo, tagapangulo ng Departamento ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas (DFPP) sa UP at dating executive director ng Amado V. Hernandez Resource Center (AVHRC).

Kapwa hindi nakarating sina Lumbera at Reyes; si Lumbera’y nagkaroon ng karamdaman, habang si Reyes nama’y nagpapagaling noon mula sa isang aksidente. Walang naipadalang papel si Lumbera, ngunit si Reyes ay mayroon — na ang bumasa’y si Dr. Ruby Gamboa-Alcantara ng UP.

Dulot ng pangyayaring dalawa lamang sa tatlong inimbitahang tagapagsalita ang nakarating, nagprisinta si Almario upang maging ikatlong tagapagsalita, at agad namang pinaunlakan ng UMPIL.

Binanggit pa niya ang kasaysayan ng isang manunulat noong unang dekada ng ika-20 dantaon, si Ismael A. Amado, na siyang sumulat ng nobelang “Bulalakaw ng Pag-asa” na naghahayag ng pagtutol sa pananakop ng imperyalismong Amerikano sa Pilipinas.

Sapagkat sensitibo ang paksang tinalakay sa nobela, si Amado’y pinayuhan ng mga kaibigang nakatatandang manunulat laban sa paglalabas ng nasabing akda. Na kanya namang sinunod. Nang lumabas ang nobela noong 1918 ay nagkaepekto na nang husto ang propaganda ng kolonyal na rehimeng Amerikano sa Pilipinas at ang akda ni Amado’y dumaang parang barko sa gabi.

Dahil dito, tuluyang nawalan ng loob si Amado hindi lamang sa pagsusulat kundi kahit sa pagiging tagapagsulong ng nasyunalismo, at sa dakong huli’y naging isang masugid na Amerikanista.

Paano na sana ang naging epekto ni Amado sa ating panitikan at maging kasaysayan kung siya’y hindi pinayuhan laban sa paglalabas ng kanyang nobela? tanong ni Almario. Siya kaya’y nagkabisang tulad ng isang Jose Rizal, dili kaya’y isang Andres Bonifacio?

“Itong ating panahon ay isang napakasagwang panahon,” sinabi pa ni Almario. “Hindi masigwa — masagwa!”

“Kailangan ngayon higit na ang mga manunulat ay magsulong ng mga adhikaing makabayan,” dagdag pa ni Almario. “Mahalaga na ang ating mga guro at editor ay gumabay sa mga manunulat tungo sa paglikha ng panitikang nasyunalista.”

Kung ito at ito lamang ang pakikinggan ay walang dahilan upang hindi sang-ayunan si Almario. Sa katunayan, kung ito at ito lamang ang pakikinggan ay maaari pang iproklama si Almario na isang henyo, gaya ng ibig palitawin ng kanyang mga tagatambol sa mga sirkulong pampanitikan.

Datapwat ano nga ba ang nasyunalismo? Kailangang linawin ang depinisyon nito sapagkat isa itong terminong bagama’t napakatayog ay napakadali ring nababalasubas.

Nasyunalismong “Ako ay Pilipino”

Makikita ang masakit na katotohanang ito sa kaso ng kantang “Ako ay Pilipino.”

Noong 2004, si Sen. Aquilino Pimentel, Jr. ay binatikos ng isang artikulo sa Philippine Daily Inquirer nang sa isang okasyon ay hindi niya nagawang sabayan nang maayos ang mga kasama niya sa pagkanta ng “Ako ay Pilipino.” Isang napakagandang kantang makabayan ay bakit hindi niya nasabayan nang maayos? tanong ng sumulat ng artikulo.

Isang liham sa patnugot ang isinagot ni Pimentel sa artikulong iyon; sinabi niyang ang naturang kanta’y kanyang iniwasan “na tulad ng isang salot” noong panahon ng batas militar (1972-1986).

Yaong may mahahabang alaala o malawak na pag-aaral sa kasaysayan ay kaagad na makagugunita, sa sinabing ito ni Pimentel, sa pangyayaring ang “Ako ay Pilipino” ay bahagi ng kultural na aparato ng diktadurang Marcos. Ito’y nilikha ng maninitik-kompositor na si George Canseco sa bisa ng isang kumisyon mula sa dating Unang Ginang Imelda Marcos. Nasa isa sa mga linya ng kantang ito ang “isang bansa, isang diwa” — islogan ng pasistang rehimen.

Nababanggit namin ang lahat ng detalyeng ito sapagkat pawang mahalaga sa pagsusuri kung tunay nga bang nagtatanim ng maka-Pilipinong diwa ang kantang “Ako ay Pilipino” sa mga tagapakinig.

Narito ang mga linya ng “Ako ay Pilipino” bago ang koro:

Ako ay Pilipino Ang dugo’y maharlika Likas sa aking puso Adhikaing kay ganda Sa Pilipinas na aking bayan Lantay na Perlas ng Silanganan Wari’y natipon ang kayamanan ng MaykapalBigay sa ‘king talino Sa mabuti lang laan Sa aki’y katutubo Ang maging mapagmahal

Kung ang mga linyang ito at ang mga linyang ito lamang ang titingnan, kaagad nating pakakahuluganan ang kanta bilang isang pagmamalaki sa pagiging Pilipino ng Pilipino — at, samakatwid, isang kantang makabayan.

Pumunta na tayo sa koro:

Ako ay Pilipino, Ako ay Pilipino Isang bansa, isang diwa Ang minimithi ko Sa Bayan ko’t Bandila Laan Buhay ko’t Diwa Ako ay Pilipino, Pilipinong totoo Ako ay Pilipino, Ako ay Pilipino Taas noo kahit kanino Ang Pilipino ay ako

Sa unang taludtod sa koro, ang masasagap ay waring isang hangad na magkaisa ang bansa. Doon naman sa sumunod na taludtod ay tila inihahayag ang isang kahandaang mag-alay ng talino at maging ng buhay alang-alang sa bansa at sa bandilang kinakatawan nito.

Lahat nito’y magdadala sa atin sa ilang tanong: Makabayan nga ba ang rehimeng Marcos? Pagkamakabayan ba ang nagbunsod ng pagkakadeklara ng batas militar? Kung gayo’y bakit kayraming makabayan tulad nina Lorenzo Tañada at Jose W. Diokno ang nabilanggo sa panahon ng pag-iral nito?

Balikan natin sandali kung ano ang nagsilang sa batas militar ni Marcos.

Ang sinundan ni Marcos sa pagkapangulo ng Pilipinas ay si Diosdado Macapagal, ama ng kasalukuyang pangulong si Gloria Macapagal-Arroyo. Kilala si Macapagal sa pagpapatupad ng patakarang dekontrol sa ekonomiya: pinababa niya ang mga taripa sa mga angkat na produkto, at hinayaan niya ang walang-sagkang repatriyasyon ng mga tubo ng mga korporasyong multinasyunal.

Ang mga empresa natin, kung saan lamang ang mga multinasyunal pagdating sa dami ng kapital at taas ng teknolohiya, ay natalo sa kumpetisyong idinulot nito, at bumilis ang pagkalagas ng kapital ng bansa. Ayon sa istoryador-ekonomistang si Ricco Alejandro M. Santos, humantong ito sa pagkakapinid ng 10,000 empresa at malawakang pagkawala ng mga trabaho.

Ang mga kalagayang nilikha ng panguluhan ni Macapagal ay nagluwal din ng isang malawakang makabayang kilusang protesta.

Papalakas ang kilusang ito nang maging pangulo si Marcos noong 1965, at nang muli siyang mahalal noong 1969 ay sumuot na ang adyenda nito maging sa mga bulwagan ng kairalan.

Nang taong nabanggit, ang Kongreso, dama ang matinding pagtutulak ng mga makabayang sektor, ay nagpasa ng isang Magna Carta na nagsusulong ng makabansang industriyalisasyon laban sa mga dikta ng Kambal ng Bretton Woods (International Monetary Fund at World Bank o IMF-WB). Noong 1971-1972, malakas ang dating ng mga makabayang puwersa sa Kumbensiyong Konstitusyonal. Noong 1972, pinawalang-bisa ng Kataas-taasang Hukuman ang lahat ng pagkakapagbili ng lupang Pilipino sa mga dayuhang korporasyon matapos ang 1945 (kasong Quasha), at pati ang mga pagtataas ng presyo ng langis ng mga dayuhang kumpanyang nagbebenta nito.

Ang kauna-unahang hakbang ni Marcos matapos ang pagpapatupad ng Proklamasyon Blg. 1081 ay ang pagbabaligtad sa kasong Quasha. Mismong isang ulat ng Kongreso ng Estados Unidos ang nagsabing noong panahon ng batas militar ay nag-ibayo ang mga pribilehiyo ng mga banyagang korporasyon sa Pilipinas.

Sa panahon ng batas militar, maraming dinakip at ibinilanggong lider at kasapi ng mga kilusang nagsusulong ng soberanya at katarungang panlipunan. Ang batas militar ay tugon ng gobyernong Marcos sa palakas nang palakas na panawagan para sa batayang pagbabago ng lipunan.

Ngunit sa isang antas ay alam nina Marcos na sa lakas ng kilusang protesta ay hindi nila ito magagapi sa pamamagitan lamang ng dahas, kaya’t gumamit din sila ng propaganda. Ito ang malambot na aspeto ng diktadura.

Pangunahin sa mga hakbang tungo rito ang “pagpaparangal” sa aktibistang manunulat na si Amado V. Hernandez (yumao noong 1970) bilang Pambansang Alagad ng Sining ng Panitikan noong 1973. Sa pamamagitan nito, nilayon ng diktadurang palitawing tinatangkilik nito ang radikal na diwa sa makabansa at makalipunang mga akda ni Ka Amado.

Ngunit pansining kayraming manunulat na sumunod sa mga yapak ni Ka Amado ang dumanas ng iba’t ibang hagupit ng estado noon ding batas militar: Jose Maria Sison, ang magkapatid na Jose at Emmanuel Lacaba, Lorena Barros, Alan Jazmines, Bonifacio Ilagan, Satur Ocampo, Bienvenido Lumbera, Luis Teodoro, Renato Constantino, Armando Malay, at iba pa. Kung buhay si Hernandez nang magkaroon ng batas militar, tiyak na siya’y parurusahan din ng estado.

Sumakabilang-buhay na nga lamang si Hernandez noon kaya’t hindi na makapagtanggol laban sa pambabaluktot sa kanyang diwa.

Ang kantang “Ako ay Pilipino” ay isang tusong pagtatangkang ilihis ang direksiyon ng nasyunalismong inabot ni Marcos na lumalaganap. Inilalako ng naturang kanta ang isang nasyunalismong walang pagtutol sa neokolonyal na dominasyon ng Estados Unidos sa Pilipinas. Nilalayon ng kantang itong tanggalan ng ngipin ang uri ng makabayang diwang kumakalat noon.

Ang “isang bansa, isang diwa” sa naturang kanta ay siya ngang islogan ng diktadura, at isang panawagan sa “pagkakaisa” ng bansa sa likod ng makadayuhan, makamayaman, at mapanikil na “Bagong Lipunan.”

May dagdag na sinasabi ang kantang ito, kung gayon. Ang sinumang hindi sang-ayon sa tinutukoy na “isang bansa, isang diwa” ay hindi pusong may likas na “adhikaing kayganda,” at kung may talino man ay hindi “sa mabuti lang laan.

Anti-Pilipino — at anti-nasyunalista — kung gayon ang kantang ito. Ang pagkakaroon at pana-panahong pamamayagpag ng mga kantang tulad nito ay patunay sa sinabi ni Guillermo sa porum ng UMPIL na sari-sari ang mga puwersang maaaring umangkin at bumaluktot ng konsepto ng nasyunalismo sa ngalan ng sariling mga layunin.

Almario, Marcos, at Nasyunalismo

Ano ngayon, sang-ayon kay Almario, ang nasyunalismo? Hindi niya ito binanggit sa kanyang talumpati sa porum ng UMPIL. Sa bahaging open forum ay ibinato ang tanong sa kanilang tatlo nina Guillermo at Alcantara, ngunit ang mikroponong siya noon ang mayhawak ay dagli niyang ipinasa kay Guillermo.

Maganda sanang pagkakataon ang nasabing porum kay Almario upang maipakita kung siya nga ba’y tunay nang lumihis mula sa saliwang landas na kanyang tinahak sa isang bahagi ng ating kasaysayan, gaya ng mukhang siyang ibig niyang palitawin.

Unang nakilala si Almario bilang isang makata noong ikalawang hati ng dekada 1960, nang siya’y kumukuha ng kanyang MA Education sa University of the East (UE), ilang taon makaraang makamit ang kanyang BA Political Science sa UP.

Panahon iyon ng pagsiklab ng kilusang protesta at kabilang ang UE sa mga pangunahing balwarte nito sa pambansang antas. Hindi nahiwalay si Almario sa daluyong na ito, katulad ng mga nakabarkada niyang kapwa makata sa naturan ding pamantasan na sina Lamberto Antonio at Rogelio Mangahas. Silang tatlo’y pawang mapabibilang sa mga tagapagtatag ng Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan (PAKSA), isang organisasyon ng mga aktibistang manunulat, noong 1971.

Si Almario’y mangunguna pa sa isang kilos-protesta ng naturang organisasyon sa taon ding iyon laban sa pagkakapanalo sa Gawad Collantes ng Surian sa Wikang Pambansa (SWP, ngayo’y Komisyon sa Wikang Filipino o KOMFIL) ng isang tulang dumarakila sa karalitaan. Bakit darakilain ang karalitaan, anang PAKSA, gayong ito’y bunga ng panlipunang pagsasamantala?

Noong 1972, nang si Marcos ay magbaba ng batas militar, idineklarang isang iligal na organisasyon ang PAKSA at ang mga kasapi nito — kabilang si Almario mismo — ay tuluyang umanib sa kilusang lihim.

Nang sumunod na taon, sa mismong aksesoryang inuupahan ni Almario, itatatag ang Galian sa Arte at Tula (GAT). Kasama niya sa pagtatatag nito sina Teo Antonio, Virgilio Vitug, Romulo Sandoval, at Mike Bigornia.

Interesante ang GAT dahil nagawa nitong mailusot sa mga sensura (at sa militar at pulis) ang pampanitikang protesta sa gitna ng pagbabawal sa anumang uri ng protesta. Sa pamamagitan ng paglilinang ng isang uring pagtulang kinatatampukan ng malaalegorikong mga imahe, nagawa ng GAT sa pamamagitan ng mga antolohiya, poetry reading, at workshop ay nagawa ng GAT ang pagpapalaganap ng mga tula at pagtulang nagpapahayag ng pagkundena sa umiiral na mga kalagayang pambansa.

Mamamayagpag ang GAT sa loob ng susunod na halos 20 taon mula sa pagkakatatag nito at ito’y pagmumulan ng mga tanyag na pangalan tulad ni Jesus Manuel Santiago at ng napangasawa niyang si Lilia Quindoza, nina Fidel Rillo, Tomas Agulto, Heber Bartolome, Nonilon Queaño, Aida Santos, Edgar Maranan, at iba pang katulad. Naging tagapayo ng grupong ito si Lumbera.

Sang-ayon sa dati nitong pangulong si Reuel Molina Aguila, ang GAT ay ginabayan ng isang di-hayag na sentrong tuwirang nakaugnay sa kilusang lihim. Bahagi ng sentrong lihim na ito si Almario hanggang noong 1980, nang siya’y magbitiw sa hanggang ngayo’y di-malinaw na kadahilanan — taliwas sa ipinagkakalat niya ngayong siya’y pinatalsik bilang bahagi ng diumano’y “Stalinisasyon” ng Partido Komunista ng Pilipinas (PKP), sa limitado’t balbal na pagpapakahulugan sa terminong ito.

Gayunman, nanatili si Almario bilang kasapi at tagapayo ng GAT hanggang noong 1986.

Ang pinanggalingan ng impormasyon tungkol dito’y ang “Kabilaan,” isang papel na sinulat ni Aguila noong 2005 at inilabas ng Akdang_Bayan noong 2006. Ayon kay Aguila, mula 1977 hanggang sa pagkalusaw ng GAT ay siya ang pangunahing tagapaggabay ng nasabing organisasyon. Sa kanya at kay Jesus Manuel Santiago nagpahayag ng pagbibitiw sa kilusang lihim si Almario, wika pa ni Aguila.

Ang buong oposisyon sa diktadurang Marcos — armado’t di-armado, Kaliwa at Gitna at maging Kanan — ay lumakas nang lumakas dahil sa tuluy-tuloy na pagbulusok ng kabuhayan at walang-patlang na paglabag sa karapatang pantao, hanggang sa noong Enero 1986 ay mapilitan ang pangulong manawagan ng isang snap election.

Sinuportahan ni Almario si Marcos sa eleksiyong ito. Pumirma siya sa deklarasyon ng pagsuporta kay Marcos ng Coalition of Writers and Artists for Freedom and Democracy (na binigyan ni Danny Consumido, noo’y kasapi ng GAT, ng akronimong COWARD sa isang artikulong ayon kay Aguila’y sinulat para sa kolumnistang si Art Borjal). Kasama niyang pumirma ang anim pang kasapi ng GAT: sina Teo Antonio, Lamberto Antonio, Ruth Elynia Mabanglo, S.V. Epistola, Manuel Baldemor, at Mike Bigornia.

Pinaniniwalaan noon na isa si Almario sa mga nagbuo ng koalisyong ito. May sapat na batayan ito: nauna nang makitaan ang kanyang opisina, ang Aklat Adarna, ng mga lampoon ng magasing Mr. and Ms. at Malaya — mga publikasyong lantarang kontra-Marcos. Itinanggi niya noon na siya ang may pakana ng mga ito at sinabi niyang nakita na lamang niya ang mga ito sa kanyang opisina.

Sa sumiklab na debate ng mga kontra-Marcos sa GAT at ng mga manunulat na maka-Marcos, si Almario ang nangunang tagapagsalita ng huling panig.

Sa isang artikulong sinulat niya noong Pebrero 6, 1986 sa Philippine Daily Express — diyaryong pag-aari ni Benjamin “Cocoy” Romualdez, bayaw ni Marcos at siyang pangunahing tagapamansag ng kanyang rehimen — winika ni Almario ang ganito:

Maliwanag naman ang saligan ng pagkampi kay Marcos ng koalisyon. Sa halalang ito ay naniniwala silang dapat iboto ang may karanasan kaysa isang nobatos na tulad ni Aquino. Ano ngayon ang masama kung ang isang makata ay pumanig kay Marcos dahil sa nabanggit na kadahilanan?

Ikinapoot ito ng mga manunulat ng pakikisangkot, lalo pa’t hindi isinaalang-alang ng nasabing artikulo ang katotohanang marami sa kanila — tulad nina Barros at Eman Lacaba — ang ipinapatay ng rehimen, habang marami namang tulad nina Sison, Ilagan, at Jose Lacaba na ipinabilanggo at marami sa mga nabilanggo ay pinahirapan pa.

Sa nasabing artikulo, kapansin-pansin ang sumusunod na bahagi, na tumutukoy sa kanyang mga kapwa manunulat:

Pero ngayong may koalisyon na para kay Marcos ay maaaring tumindig na ang mga ito at ipakita sa madla na ang pulitika ay hindi nakukuha sa uso.

Ano ang tinutukoy niyang “uso” rito? Ang ipinahihiwatig niyang kabaligtaran niyaong “uso” ay ang pagtangkilik niya sa kandidatura ni Marcos, kaya’t ang “uso” ay walang iba kundi ang aktibismo, na noon pang huling hati ng dekada 1960 nagsimulang lumaganap.

Dito’y inaamin niya, bagama’t hindi niya sinasabi nang tahasan, na kailanma’y hindi tunay ang kanyang naging pagkakasangkot sa aktibismo at kaya lang siya napasok dito ay sapagkat siya’y nakiuso, at nang makatagpo ng mukhang matibay na sandalan sa mga bulwagan ng rehimen ay naglakas-loob na ilantad ang kanyang tunay na mukha.

Matapos ang isang serye ng mga pulong at talakayan, nagpasya ang mayorya ng GAT na patalsikin mula sa kasapian nito si Almario.

Magmula noong 1986 ay kung anu-ano ang ibinabalibag ni Almario laban sa hanay ng mga progresibong manunulat. Bagahe ang pulitika sa pagtula, malimit niyang sabihin.

Kung tunay ngang ganito ang kanyang paniniwala, nakapagtatakang kailanma’y hindi niya binatikos ang librong-tulang Ferdinand Marcos: An Epic ni Guillermo de Vega, kung saan inilalarawan si Marcos bilang isang Mesiyas, isang pambansang Lam-ang; dili kaya nama’y ang ilang tulang maka-Imelda Marcos ni Cesar Mella, Jr.

Lantarang pulitikal ang mga tulang ito — bakit hindi niya sinabing may bagahe ang mga ito? Ngunit anong uring pulitika? Hindi progresibo.

Sa pambungad ng Ikatlong Bagting, ang pinakabagong koleksiyon ng mga tula ng Linangan ng Imahen, Retorika at Anyo (LIRA na kanyang binuo noong 1985), ganito ang pinakawalan ni Almario laban sa mga progresibong makata:

Hindi masamang maglingkod sa bayan ang pagtula. Subalit masamang maniwala lamang ang pagtula sa pinaniniwalaan nito. Humihina ang sarili nitong bait, bumababaw ang pangangatwiran, at nabubulag sa lohika ng salungat na panig. Ito ang bitag ng partidistang pagtula ng mga pangunahing makata ng GAT. Laging tama ang PKP, laging rebolusyonaryo ang masa, at laging mali’t magdaraya ang kapitalista’t pinuno ng gobyerno. Anumang masaklap na katangian ng bayan ay dapat isisi sa kolonyalismong Espanyol at anumang masaklap na nagaganap sa bayan ngayon ay bunga ng umiiral na imperyalismong Amerikano. Masama ang pagtulang may monopolyo ng katotohanan.

Hindi naman niya pinatunayan ang mga “kamaliang” itong nakita raw niya sa tinutukoy na mga argumento ng progresibong panulaan.

Talaga namang ganyan mangatwiran si Almario laban sa hanay ng mga progresibong manunulat: hindi niya idinaraan sa katwiran. Sasabihin niya kahit ang pinakamalaking kamangmangan mapulaan lang ang hanay ng mga progresibong manunulat.

Mababanggit ang ginawa niyang “pagsipat” sa mga tulang “Kung ang Tula ay Isa Lamang” ni Jesus Manuel Santiago at “Kung Baga sa Bigas” ni Jose Lacaba sa isang isyu ng “Bulawan”, publikasyon ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA), noong 1999.

Dito’y sinisipi nang buo ang tula ni Santiago:

Kung ang tula ay isa lamang pumpon ng mga salita, nanaisin ko pang ako’y bigyan ng isang taling kangkong, dili kaya’y isang bungkos ng mga talbos ng kamote na pinupol sa kung aling pusalian o inumit sa bilao ng kung sinong maggugulay pagkat ako’y nagugutom at ang bituka’y walang ilong, walang mata. Malaon nang pinamanhid ng dalita ang panlasa kaya huwag, mga pinagpipitaganang makata ng bayan ko, huwag ninyo akong alukin ng mga taludtod kung ang tula ay isa lamang pumpon ng mga salita.

Paano niya “sinipat” ang tulang nabanggit? Aniya, madali lang ang sagot sa tula: “Hindi lang isang pumpon ng mga salita ang tula!”

Ang sinumang may intelligence quotient na hindi bababa sa 90, marahil, ay makauunawa namang walang bahagi ng tula na nagsasabing “isang pumpon lamang ng mga salita ang tula” — ang sinasabi nito’y hindi dapat na maging isang pumpon lamang ng mga salita ang tula.

Mapunta naman tayo sa tula ni Lacaba. Sipiin natin ang bahaging pinagbuhusan ni Almario ng kanyang matalinong tinta:

Kung baga sa bigas, di rin naman mainam sa tula ang sobrang kiskis at kinis. Mainam ang milagrosa, pero masustansiya ang bigas na pula.

Ani Almario tungkol sa tulang ito, hindi raw angkop na imahe ang bigas na pula at inilagay lamang daw ito ni Lacaba upang matugunan ang diumano’y rekisito ng “linyang pampulitika.” Ngunit hindi naman niya ipinaliwanag ang puntong ito.

At sa porum ng UMPIL ay ni hindi ipinaliwanag ni Almario kung ano ang kanyang ibig sabihin sa nasyunalismong aniya’y higit na kailangang isulong ngayon ng mga manunulat.

Kung tunay mang tinalikdan na ni Almario ang saliwang landas na kanyang tinahak, gaya ng mukhang siyang ibig niyang palitawin, kayganda sanang pagkakataon ang porum ng UMPIL at UST-CCWS noong Hulyo 4 upang ipakita ito. Datapwat pinalampas niya ang pagkakataon.

Sa kanyang pananawagan ng pagsusulong ng nasyunalismo sa panitikan, nakikiuso lamang bang muli si Almario? Nananatiling hindi nasasagot ang tanong na ito at walang marapat na sisihin kundi siya mismo.

Nasyunalismo: kahulugan at papel nito sa panitikan

Ano, kung gayon, ang nasyunalismo? Tiyak na ito’y hindi ang kung anong inihahayag ng kantang “Ako ay Pilipino” — bagkus, kabaligtaran ng sinasabi ng kantang nababanggit ang kahulugan ng nasyunalismo, na ayon kay Almario’y higit na kailangan sa panahong ito.

Ang terminong nasyunalismo ay nakaugat sa salitang nasyon (bansa), na ang ibig sabihi’y isang pangkat ng mga taong may iisang kasaysayan at kalinangan. Sa kasaysayan, nahasik ang mga binhi ng nasyunalismo sa mga pakikibaka sa kolonyalismo at imperyalismo — mga paglabag sa likas na karapatan ng mga bansa na magtakda ng sarili nilang paraan ng paghubog sa kanilang kapalaran.

Kung gayon, ang nasyunalismo ay ang debosyon sa at pagsusulong ng mga pangangailangan at adhikain ng bansang kinabibilangan, kasama ang karapatang magtamasa ng kasarinlan.

Ang isang nasyunalista’y tiyak na naghahangad na magkaisa ang kanyang mga kababayan. Ngunit pagkakaisa ito sa ngalan ng kasarinlan at lahat ng iba pang pangangailangan at matwid na hangarin ng kanilang bansa, hindi pagkakaisang basta na lamang na “isang bansa, isang diwa” — isang napakaabstraktong konseptong bukas na bukas sa pananalaula.

Tunay na lalong kailangan ang nasyunalismo sa panahong ito. Kung ang mismong sinabi lamang ni Almario sa porum ng UMPIL ang titingnan, walang dahilan upang ito’y tutulan, at maaari pa ngang saluduhan siya dahil sa kahenyuhang ayon sa kanyang mga tambulero sa mga sirkulong pampanitikan ay taglay niya.

Sa larangan ng ekonomiya, hindi lamang sinusundan ng Pangulong Arroyo ang mga yapak ng kanyang ama: hinigitan pa niya ito sa pagsunod sa mga patakaran ng International Monetary Fund at World Bank (IMF-WB), mga higanteng institusyong multilateral na ang namumunong bansa’y ang Estados Unidos.

Tampok sa mga patakaran ng IMF-WB sa kasalukuyan ang liberalisasyon ng ekonomiya, deregulasyon sa mga industriya, at pribatisasyon ng mahahalagang sektor ng ekonomiya.

Nakabatay sa mga patakaran ng liberalisasyon, deregulasyon at pribatisasyon ang pagtatanggal ng mga taripa sa mga angkat na produkto at ang pagbibigay ng insentibong piskal sa mga korporasyong multinasyunal at transnasyunal. Batay sa datos mula sa IBON Foundation, P100 bilyon ang potensiyal na kitang nawawala taun-taon sa pamahalaan sanhi sa pagtatanggal ng mga taripa. Samantala, inamin ni Juanita Amatong, dating kalihim sa pananalapi, na noong 2003 lamang ay nawalan ang gobyerno ng P229.4 bilyon dahil sa kabibigay ng mga insentibong piskal sa mga higanteng korporasyon.

Ang ganito kalaking pagkawala ng salapi sa pagsunod ng Pilipinas sa mga pagtakaran ng IMF-WB, pati ang malaking pagkalagas ng pera mula sa pambansang kabang-yaman taun-taon sanhi sa katiwalian — na ayon sa tantiya ng United Nations Development Programme (UNDP) ay umaabot sa 13 porsiyento ng taunang badyet at umaabot naman sa 20-30 porsiyento ayon sa pananaliksik ng National Tax Research Center (NTRC) — ay humantong noong 2004 sa isang krisis piskal na hindi pa natin naaalpasan.

Samantala, bunga rin ng di-patas na kumpetisyon mula sa mga korporasyong multinasyunal at transnasyunal — na sapagkat lamang sa antas ng teknolohiya at sa dami ng kapital ay nakalilikha at nakapagbibili ng higit na maraming produkto sa higit na mababang halaga — ay maraming empresang local ang nagsasara, bagay na nagbubunga ng pagkawala ng mga trabaho. Batay sa mga estadistika mula sa IBON Foundation, karaniwan nang walong empresa ang nagpipinid araw-araw, at kasabay nito’y may 156 manggagawa sa bawat araw rin ang nawawalan ng hanapbuhay.

Pinatitindi pa ng mga patakaran ng IMF-WB ang ganitong uri ng kumpetisyon sa larangan ng ekonomiya.

Sa larangan ng patakarang panlabas, may ilang dekada nang nakatali ang Pilipinas sa Mutual Defense Treaty (MDT) nito sa Estados Unidos at wala namang mutual defense na nangyayari.

Noong talagang sakop pa ng Estados Unidos ang Pilipinas ay may lumitaw nang aral na dapat sana’y naging gabay nang ihapag sa atin ang MDT. Batay sa mga dokumentong nasaliksik ng manunulat na si Dr. Renato Constantino para sa aklat niyang The Philippines: The Continuing Past, noong nagiging maugong ang mga balitang sasalakayin ng Hapon ang Pilipinas ay malinaw na walang balak ang Estados Unidos na ipagtanggol tayo. Sa katunayan, nilisan nga ng kalakhan ng United States Armed Forces in the Far East (USAFFE) sa pangunguna ni Hen. Douglas MacArthur ang Pilipinas, at sila’y bumalik na lamang nang nasukol na ng mga Pilipinong gerilya ang mga opisyal ng Japanese Imperial Army sa bansa.

Gayundin, sa panahon naman ng MDT, nang magkatensiyon sa Spratlys, kung saan may inaangking mga bahagi ang Pilipinas at ilan pang bansang Asyano, noong dekada 1990 dahil sa mga maniobra ng Tsina, nagpahayag ang Estados Unidos na sila’y walang obligasyong tulungan ang bansa sakaling mapalaban. Ito’y kahit umiiral ang MDT.

Ang kawalan ng Pilipinas ng tunay na kasarinlan ay sinasalungguhitan ng kaso ni “Nicole,” na pinaniniwalaang ginahasa ng isang marinong Amerikano sa tulong ng tatlong kasamahan nito sa Subic, Zambales noong Nobyembre 2005. Yaong pangyayaring ang Embahada ng Estados Unidos pa ang nagdidikta sa kalakhan ng mga pamantayan ng paghugot ng hustisya para kay “Nicole” — na nakaugat sa deka-dekada nang “natatanging ugnayan” ng Pilipinas at ng Estados Unidos — ay malinaw na indikasyon ng laki ng kasarinlang natatamasa ng Pilipinas.

Sa ganitong panahon, tunay na higit ang halaga ng nasyunalismo, at lalo ngang kinakailangan ang pagsusulong nito sa ating panitikan.

Paano naman ang nararapat na maging kapahayagan ng nasyunalismo sa ating panitikan?

Ang panitikan ay bahagi ng kultura. Sa kanyang aklat na Synthetic Culture and Development, ganito ang inilahad ni Constantino na mga katangian ng isang pambansang kultura:

What is the concept of a national culture? It is not the glory of the past where there was little or none. It is not only folklore, it is not only a revival of tradition. Above all it is the summation of the needs of the people, the description of their past and present condition, an expression of their values, thoughts and emotions, the depiction of their historic struggles to liberate themselves. True national culture is inextricably linked to the people’s needs, ideas, emotions and practices. National literature, art, music and all other forms of culture must therefore find their source and inspiration in the people’s activities and dedicate their achievements to the people.

(Ano ang konsepto ng isang pambansang kultura? Ito’y hindi ang luwalhati ng nakaraan na kakaunti lamang o wala naman. Ito’y hindi lang poklor, ito’y hindi lang pagbuhay na muli sa tradisyon. Higit sa lahat, ito’y ang kabuuan ng mga pangangailangan ng sambayanan, ang paglalarawan ng kanilang nakaraan at kasalukuyang kalagayan, isang kapahayagan ng kanilang mga pinaniniwalaan, iniisip at nadarama, ito’y ang paglalarawan ng kanilang makasaysayang mga pakikibaka upang palayain ang kanilang mga sarili. Ang tunay na pambansang kultura’y may di-mapapatid na kaugnayan sa mga pangangailangan, iniisip, nadarama at gawi ng sambayanan. Ang pambansang panitikan, sining, musika at lahat ng iba pang anyo ng kultura’y nararapat kung gayon na mahugot at kumuha ng inspirasyon mula sa buhay ng sambayanan at mag-alay ng kanilang tampok na mga nagawa sa sambayanan.)

*** Originally published 23 July 2006 at emanila*pilipino

http://emanila.com/philippines/2008/12/18/nasyunalismo-at-panitikan-balik-tanaw-sa-isang-porum-at-sa-paksa-nito/

Aba! 6 Months na pala ang Kapitbahay ni Kuya!

12 Abr

This slideshow requires JavaScript.

Umabot ng kalahating taon ang piket/ protesta ng mga ilegal na tinanggal na manggagawa ng ABS-CBN. Sa anim na buwan na yun, ni minsan ay hindi binigyan ng media coverage ng higanteng broadcast corporation ang nangyayari sa sariling bakuran. Hindi pa rin kinikilala ng management ang unyon ng mga manggagawa at patuloy na pinapatupad ang malawakang kontraktwalisasyon.

Photos and text by Myan Lordiane

ESPASOL VERSUS NILUPAK

7 Ene
Ang direksyon ng modernistang panulaang P/Filipino
sang-ayon kay Virgilio S. Almario
 

ni Gelacio Guillermo

Bagahe ang pulitika sa pagtula, ito ang pasya ni Virgilio S. Almario sa panayam “Kapag isinangkot ang pagtula: ang panulaang Filipino tungo sa bagong milenyo” (2000). (Para sa kaugnay na mga idea, tingnan din ang “Ang makata sa Albanya: isang pagsusuri sa tulang makabansa” (1982; Balagtasismo Versus Modernismo 1984). Para sa kanya, ang pulitika ay anumang ismong umiinog sa uring panlipunan, kasarian, at lahi. 

Tulad ng ibang mga rebolusyonaryo, ex-rebolusyonaryo o kontra-rebolusyonaryo (kaytagal na nga ng rebolusyon para makalikha ng bagong pangkat ng ganitong mga nilalang), natutunan ni Almario ang salitang “bagahe” mula sa “Bakahin ang liberalismo” ni Mao Zedong (“Wala na ngayong Maoista,” anya) na tumutukoy sa istilo ng pag-iisip at paggawa ng mga kasapi ng Partido mula sa mga uring burgis at petiburgis na nakasasagabal sa pagtupad ng gawaing IPO (Ideolohia, Pulitika, Organisasyon). Ngayon, sang-ayon kay Almario, ang pulitikang ito mismo ang bagahe sa pagtula ng makata. Bakit? Sinisikil ng “linyadong” kahon, anya, ang kalayaan sa paglikha ng makata. “Napakatuwid ng tingin ng ‘linyadong’ pagsulat,” anya, “sa takbo ng kasaysayan at buhay.” Nakakasuya ang “linyadong” pagtula, anya, “lalo na’t dumating ang panahong maglaho ang bighani ng taglay nitong politika.”

Wala sa bokabularyo ng rebolusyonaryong kilusan ang salitang “linyado” kaya’t nakapagtatakang ito ang pagbatayan ng mga haka-haka ni Almario tungkol sa ipinalalagay niyang mapait na kapalaran ng tula at makata sa loob ng “linyadong kahon,” ibig sabihin, ang Partido Komunista ng Pilipinas.

Tungkol sa unang punto: Ang pagsapi sa anumang organisasyon ay isang malayang disisyon ng indibidwal, gayundin ang kanyang pagriresayn sa anumang kadahilanan, liban na lamang kung may mga dahilan para patalsikin siya o gawaran ng mas mabigat na parusa. Bilang bahagi ng organisasyon, tinutupad niya ang mga tungkulin at responsibilidad sa pagsusulong ng mga layunin ng organisasyon, bukod sa pagtatamasa ng mga karapatan at pribilehio. Kung siya rin ay makata, inaasahang gagamitin niya ang kasanayan niya para sa mga layuning ito. Hindi ito paninikil sa kanyang kalayaan sa paglikha; ito ay ang pag-aayon ng kanyang ispesyal na kasanayan sa mga prinsipyo, patakaran at mithiin ng organisasyon. Kung ang organisasyong tinutukoy ni Almario ay ang PKP (na siya namang totoo), hindi maaaring ipauna ng kasapi ang kanyang pagiging makata, sapagkat siya ay isang rebolusyonaryo una sa lahat, o kaya’y ihiwalay ang kanyang pagtula sa pulitika ng kanyang organisasyon. Binatikos nina Lenin at Mao ang dualismo nina Bernstein at Trotsky: proletaryo sa pulitika, burgis sa sining. Sabi nga ni Aime Cesaire, makatang Afrikano, “Ang kanta [na isang anyo ng tula] ay umiinog sa rebolusyon, at hindi ang rebolusyon ang umiinog sa kanta.”

Ang mga manunulat at artista ay kinikilala bilang isang partikular na sektor sa lipunan na may sariling mga karapatan at interes ng mga organisasyong tulad ng Artista at Manunulat ng Sambayanan (ARMAS), isang kasaping organisasyon ng Pambansa-Demokratikong Prente.

Tungkol sa ikalawang punto: Tinutukoy ni Almario ang mga tulang nagsisimula tungkol sa opresyon tungo sa pagbabalikwas at magwawakas sa tagumpay. Ito ay isang karaniwang padron/paradaym na makikita kapwa sa mga simple at kumplikadong obrang pampanitikan ng anumang uri. Maraming ganitong likha sa kilusan at may silbi sa paglalarawan ng pagsulong ng kasaysayan sa palargabistang paraan, na ayaw ni Almario. Pero hindi naman lahat ng tula ay ganito. Tulad nga ng kanyang hatol, 10% ng mga tula sa Mga Tula ng Rebolusyong Pilipino (1982) ay pumasa sa sistema ng kanyang pagsusuri. Kung nagpunyagi si Almario sa pananaliksik, nabasa sana niya ang mga tulang naglalarawan ng mga kumplikadong (hindi tuwid, salitang sa ilang pagkakatao’y may dobleng pagpapakahulugan) karanasan sa kilusan, tulad ng mga kontradiksyon sa pagitan ng personal na hangarin at kolektibong interes, ng sentralismo at demokrasya, ng taktika at istratehiya, ng rebolusyon at kontra-rebolusyon, atbp. Ang problema sa mga burgis na intelektwal ay hindi sila sinanay magbasa ng ganitong mga teksto bilang praktikang panlipunan sa loob ng rebolusyon. Sa halip, ipinaiilalim kaagad nila ang mga obra sa mga pormal na kategoryang pampanitikan, tulad nang ginawa ni Bienvenido Lumbera sa tulang awtobayograpikal ni Jose Ma. Sison, ang “Fragments of a Nightmare,” na sang-ayon sa kanya ay isang alegorya, ibig sabihin, isang pinahabang lambat ng mga pandekorasyong (hindi organiko) imahen (!).

At tungkol sa ikatlong punto: Ang mga tula, tulad ng anupamang bagay, ay hindi tumatagal; lagi’t laging lilitaw ang mga bagong tula habang isinasapraktika ng mamamayan ang kanilang pagkamalikhain. Pero ang mga luma ay binabalik-balikan para makakuha ng mga aral na magagamit sa bagong panahon, muling maramdaman ang kahulugan nito bagamat sa ibang kalagayan, at samakatwid ay hindi lubusang naglalaho o isinasadlak sa limot, o isinasaisantabi dahil sa pagkasuya. Sa ating bansa, ang pulitika para sa paglaya ay isang mahabang praktika at nagpapatuloy hanggang ngayon, kung hindi’y paano ipaliliwanag ang antig sa damdamin ng tula nina Andres Bonifacio, Jose Rizal, Jose Corazon de Jesus, Amado Hernandez? Walang tulang hindi pulitikal, iba-iba lamang ang pulitikang dinadala sa paraang direkta, mahinhin o patago, o kaya’y dinadalang konsyus o di-konsyus. Ang mga tulang may anti-mamamayang pulitika ay muli lamang binabasa bilang babala, halimbawa’y ang Ferdinand E. Marcos: An Epic ni Guillermo de Vega (o mga ghost writers sa Consensus, isang ahensyang pampropaganda ng rehimeng Marcos na unang pinagsilbihan ni Almario).

Hindi pwedeng maglaro sa isang salitang inimbento para ilarawan o husgahan ang penomenong panlipunan tulad ng panulaan sa rebolusyon at ng pulitikang nagbibigay-buhay sa kanya at kanyang pinaglilingkuran.

Isa iyang paraan ng pag-iisip ni Almario. May naunang bersyon ito. Noong 1982, inimbento niya ang mga praseng “pansamantalang distansiyang pampulitika” at “taktikal na suspensiyon ng pakikipanig” para gabayan ang pagtula ng mga kasapi ng Galian sa Arte at Tula (GAT) na kanyang ipinundar. Sa patuloy na pag-iral ng batas militar noon, maaaring ito’y hakbang pansiguridad para sa ligal na pagsusulat at paglilimbag. (Ang mga sulatin batay sa panuntunang ito ay bumuo ng tinawag ni Lumbera na “literature of circumvention” o panitikan ng panlalansi; galing din sa kanya ang terminong “disposable poetry” (1971) o mga tulang may minsanang gamit, tulad ng kondom, na tumutukoy sa maraming ahitasyunal na likhang pampanitikan ng mga aktibista bago magbatas-militar.) Bilang maliwanag na pag-atras, nakabatay ito sa dalawa pang aksyon ng pag-atras na mas malala kaysa sa nauna dahil, una, kinailangang ilagay sa pagdududa ang pulitika (ang pagbabagong panlipunan, anya, ay baka matulad lang sa sinabi ng makatang Pranses na si Charles Baudelaire, na paglilipat lang ng kabayo sa isa ring kwadra) at panulaan (“iisa ang tinig, pare-pareho ang talinghaga”) ng PKP; at ikalawa, kinailangang tapatan ang liberal-burgis na “kritikal at humanistang pagsusulat” ng isang pampulitikang programang “demokratiko at makabansa” na hango sa programa ng kleriko-pasistang organisasyon, ang Nagkakaisang Partido Demokratiko Sosyalista ng Pilipinas (NPDSP) dahil sa pagkakatulad ng mga idea tungkol sa “awtentikong umanismo,” paglaban sa pamumuno ng proletaryado, at pakikipagkasundo ng mga uri. Ang pag-atras sa (rebolusyonaryong) pulitika ay hakbang tungo sa pagsusulong naman ng (oportunistang) pulitika sa pamamagitan ng panulaang ipinaggiitang hindi “apolitikal” o “tiwalag,” hanggang ang totoo ay maging katawa-tawa.

Galing din kay Almario ang terminong “partidista.” Batay sa kanyang iskema ng tatlong antas ng pagpapaunlad ng panulaan sa panahon ng batas militar, ang ikatlong antas ay ang pagsulat na ginagabayan ng programa ng mga partidong pulitikal. Batay sa iskemang ito, walang ipinag-iba ang PKP, na naglulunsad ng isang pambansang rebolusyon sa pamumuno ng proletaryado, sa mga burgis na partidong elektoral ng naghaharing sistema. Sa kanyang teknesistang pagtingin, ang panulaan ng PKP at Kilusang Bagong Lipunan (KBL) ni Marcos ay “magkamukha bagamat nagtutunggali.” Binubura ng korporatistang terminong ito ang distinksyon ng mga imahen batay sa makauring base ng kanilang kapangyarihan at pinatutungkulan ng pagpapahalaga, at ng paninindigan ng mga makata hinggil sa rebolusyon at kontra-rebolusyon.

Iniharap lang ni Almario ang ikatlong antas ng pagsulat para takutin (“wala nang urungan”) ang pinapaboran niyang mga makata noon sa peligro ng pagsusulat na nakapanig sa PKP. Mababanggit na noong 1980, siya ay pinatalsik bilang myembro ng PKP. Siya mismo ang nagbanggit nito sa panayam bagamat hindi niya inilahad ang (mga) dahilan, pero maliwanag ang intensyong palabasin ang sarili bilang biktima rin (isang usong pag-angkin ngayon) ng “Stalinisasyon” ng PKP. Noong 1986, pinatalsik din siya sa GAT ng mayorya ng kasapian nito, na tulad ng sa nauna’y hindi niya binanggit ang kadahilanan, pero ang bagay na ito ay bahagi ng kaalamang publiko: isa siya sa nagpasimuno ng Coalition of Writers and Artists for Freedom and Democracy (COWARD) para sa reeleksyon ni Marcos noong 1986.

Ang kanyang pagpapauna (prioritization) sa mga konsiderasyong pansining (dahil sa siya’y kritiko/makata?) ay may epektong pakitirin ang halaga ng malalaking kategorya tulad ng “linyang pampulitika” at islogang “mula sa masa, tungo sa masa.” Tungkol sa “linyang pampulitika,” padaskol niyang sinabing “…[W]ala namang ibig sabihin [ang linyang pampulitika] kundi pagsusulong sa estetikang nagagabayan ng pagsusuring panlipunan at rebolusyong pampulitika.” Hindi naililinaw sa ganitong pagsasabi ang bigat at ugnayan ng mga kategoryang pangkilusan tulad ng pulitika, estetika at ideolohia. Ang linyang pampulitika ay ang direksyon ng praktikal na pagkilos tungo sa layunin ng pag-agaw ng pampulitikang kapangyarihang pang-estado. Sa ganitong batayan nagsisilbi ang panitikan at sining sa pulitika. Isa itong antas ng pagkakaisa ng dalawang kategoryang hindi pantay batay sa papel nila sa praktikang panlipunan. Ang isa pang antas ng pagkakaisa ng pulitika at sining ay nakapaloob sa mismong likhang sining, na ang mapagpasya ay ang pulitika. Ang ugnayan ng pulitika, sining at ideolohia ang bumubuo sa katangiang partisano ng mga likhang sining. Tuwid nga ang linyang pampulitika (paano mahahagip ng sibat ang target kung hindi ito tuwid?), pero may iba’t iba itong mga porma at nilalaman, dumadaan sa iba’t ibang kalagayan, gusot at panganib, higit sa sapat para biguin ang buryong ni Almario. At may sapat na paglalarawan ang mga ito sa panitikan ng rebolusyon; ang husga ni Almario na “iisang tinig, pare-parehong talinghaga” ay batay sa mga halimbawang kanyang nakita at hindi saklaw ang iba pang mga likhang marahil ay hindi nakaabot sa kanyang pansin. Samantala, ang walang alam lamang ang magsasabing hindi naging matagumpay ang implementasyon ng islogang “mula sa masa, tungo sa masa” para mahalukay ang bukal ng panulaang kilala ng masa. Paano ipaliliwanag ang popular na paggamit ngayon sa mga sonang gerilya ng Bagong Hukbong Bayan ng salidum-ay, ullalem, napasamak, composo, ismayling, baleleng, ambahan, atbp? Pero tulad ng gawi ni Almario, hindi wastong ipakat ang islogang ito sa gawaing ito lamang. Ang “mula sa masa, tungo sa masa” ay isang patuloy, pangkalahatan at palagiang proseso ng pag-alam at pagsasapraktika, ng pagwawasto ng mga kamalian at pagpapataas ng mga mithi, na sa tuwina ay nakabatay sa gawaing masa at ginagabayan ng ideolohia ng proletaryado.

Ang gawi ni Almario na pakitirin ang halaga (paano nga ba sasabihin ang “reduce” mula sa “reductionism”?) ng mga kategoryang pulitikal sa mga usaping pampanitikan ay nagreresulta sa pagpapababaw ng mga kategorya at pagpapahina sa tunay nilang kapangyarihan. Ganito rin ang ginagawa niya para sa panitikan: tangka niyang ilabas ito sa sakop ng pulitika (isang imposibleng gawain), tanggalan ng kahulugan bilang panlipunang praktika, at itaas sa pedestal ng “belles-lettres.” Ito ay maliwanag na pagtalikod, at pagtataksil, sa tinawag niyang “mahabang tradisyon ng panlipunang pakikisangkot ng panulaang Pilipino.”

Ang mga tanong (Ano, Paano) na mahalaga sa paglilinaw sa paraan ng paggawa ng mga rebolusyonaryong manunulat para maging makabuluhan ang kanilang mga likha sa kanilang odyens, tulad nang isinasaad sa “Porum sa Yan’an,” ay nauuwi na lang bilang teknikal na mga usapin. Ang responsibilidad ng mga manunulat sa pag-alam sa buhay at pakikibaka ng masang anakpawis at pakikiisa sa kanilang mithiin at ang paninimbang sa pangangailangan ng popularisasyon at pagtataas ng pamantayan ay binabale-wala ni Almario para halinhan ng “walang pakundangang pakikipaglaro sa paksa…upang makapagpanukala ng sariwang parikala.”

Sa usapin ng kritisismong pampanitikan (isang larangan ng tunggaliang ideolohikal), sinabi niyang nanahimik (“wari’y may sabwatan”) ang mga kritiko kapwa sa magkabilang panig tungkol sa mga isyung kanyang inihapag (sa ilang pagkakatao’y katulong niya rito si Epifanio San Juan, halimbawa’y sa usapin ng “functionalism” at “Marxismong may artritis”). Nagbigay siya ng mga dahilan. Sa panig ng mga “linyado,” sinabi niyang “Walang naging artikulasyon ang…panitikang U.G. [underground] upang gagapin ang batayang estetika…[H]indi…marahil makabuluhan ang naging mga pagsisiyasat…” Sa panig naman ng mga anti-linyado, sa halip na makipagtagisan ay naghanap na lang ng ibang usapin – sex, postmodernismo, post-kolonyalismo, atbp. at nagkasya na lamang sa “kritisismong kontext.” Ayon kay Almario, ang kritisismong kontext ay “isang uri ng kritisismong mahilig lumingon sa pinanggalingan at paligid-ligid ngunit ayaw tumitig sa kasalukuyan.” Batay sa kanyang depinisyon, kaiba ito sa kritisismong isinasaalang-alang ang mga kalagayan, salik at pwersa sa produksyon ng mga likhang sining at silbi nito sa odyens bilang isang panlipunang praktika.

Para sa kritikong kilala sa pananaliksik, nakakabahala ang paggamit niya ng mga salitang “wari” at “marahil” sa paggawa ng kongklusyon. Maihahanay ang ilang susing dokumento ng kilusan na naglilinaw tungkol sa estetika ng panitikan nito: ang dokumentong PAKSA, 1971, na pinangasiwaan ni Lorena Barros; ang dokumento ng Ispesyal na Komite sa Kultura ng Komisyon sa Edukasyon at Propaganda tungkol sa sining at panitikan sa mga sonang gerilya, 1984; ang mensaheng “Ang panitikan at komitment” ni Jose Ma. Sison para sa mga kasapi ng U.P. Writers Club, 1984; at ang mga batayang dokumento ng PKP, Bagong Hukbong Bayan, Pambansa-Demokratikong Prente at ARMAS. Ang mga likhang pampanitikan at pansining na lumalabas sa Ulos at iba pang mga publikasyong pambansa at panrehiyon ay patunay sa patuloy na pagsapol at pagpapakabihasa ng mga rebolusyonaryong manunulat sa estetikang nakaugat sa pagiging malapit sa masang anakpawis ng mga organisadong pwersa at kaalyado ng kilusan. Sa mga larangang gerilya sa Cagayan, halimbawa, mayroon silang ginagamit na terminong pang-estetika: natan-ok (marangal). Ang ikalawang kilusang pagwawasto sa unang hati ng dekada 90 ay lalong nagpatibay sa kawastuhan at pangangailangan ng estetikang ito, na tulad ng ibang gawain sa rebolusyon ay nakabatay sa gawaing masa.

Ang kanyang paliwanag tungkol sa “pag-iwas makipagtagisan” ng mga anti-linyado ay maaaring totoo, pero ikinukubli ng ganitong paliwanag ang pagkilos ng mga anti-linyado para itatag ang mga base ng kanilang kapangyarihan/kontrol/impluwensya sa mga institusyong pangkultura sa gubyerno (CCP, NCCA), unibersidad (departamento ng panitikan at wika, sentro ng malikhaing pagsusulat, imprenta), malaking negosyo (Anvil), masmidya (mga seksyong pang-Lifestyle ng Philippine Daily Inquirer, Philippine Star, Panorama ng Bulletin Today) atbp. at mula roo’y isulong ang kanilang adyendang pampanitikan at sikaping pahinain o hadlangan ang paglaganap ng panitikang rebolusyonaryo, o yakagin sa kanilang “barkada” (termino ni Pantoja-Hidalgo) ang mga dating aktibistang ngayo’y nakapwesto sa mga unibersidad, o maglatag ng panuntunan para sa kritisismong hindi komprontasyunal (galing kay Doreen Fernandez ang “smooth interpersonal relationship” na bagay daw sa kultura ng pakikisama ng mga Pilipino), o itakdang sa panahon ng postkolonyalismo (!) ang gubyerno at/o akademya ang responsable sa pagbubuo ng “canon” (pulitikal at artistiko, pero kaninong pulitika, kaninong kredong artistiko?) para sa pambansang panitikan (Lumbera), o pagsilbihin ang kulturang tradisyunal para sa pagpapalaganap ng “benepisyo” (sa mismong mga magbubukid at katutubong pinagmumulan ng teknolohia ng mga tradisyunal na pormang pangkultura?) ng Medium-Term Development Program ng gubyerno (Nicanor Tiongson). Ito ang pinagkaabalahan ng mga anti-linyadong manunulat/burukrata sa dekada 90, ang panahon ng imperyalistang globalisasyon, ang pagbagsak ng Unyong Sobyet, at pagpapanibagong-lakas ng PKP mula sa epekto ng malalaking kamalian at paglihis sa buong kilusan noong dekada 80.

Magkatuwang sa pagkilos na ito ang mga “master poet” (termino ni Ruel de Vera) ng mga panulaan sa Ingles at P/Filipino. Isang halimbawa ng “partnership” na ito ay ang idinaos na Asia-Pacific Indigenous and Contemporary Poetry noong nakaraang taon. Sa kasamaang-palad, pinalabas lamang nila ang kanilang sarili na walang alam tungkol sa kasalukuyang kalagayan ng panulaan sa hanay ng mga katutubo sa ating bayan. (Tingnan ang aking sanaysay tungkol dito sa highchair.)

Ang sentro ng kapangyarihan para sa pagsasanay sa pagsusulat at pagtuturo ng panitikan ay monopolisado ngayon ng mga anti-linyado. Halimbawa ng ganitong sentro ay ang mga “creative writing center ” ng UP (sa lahat ng kampus nito sa Luson, Visayas at Mindanaw), Ateneo, UST, La Salle, na walang ipinag-iba sa pinakaunang bastyon ng Bagong Kritisismo (“New Criticism”), ang “writing center” ng Silliman University sa pamumuno ng mag-asawang Tiempo at ngayo’y ipinagpapatuloy ni Edith Tiempo, ang Pambansang Artista ng Cultural Center of the Philippines/National Commission on Culture and the Arts. Ang regular na gawain ng mga sentrong ito ay ang pagdaraos ng “writing workshop” sa gabay ng mga “visiting” at “resident writer” sa mga unibersidad na ito.

Paano at bakit sumulpot ang mga “writing center/workshop”? Bago ang ikalawang digmaang pandaigdig, walang ganitong institusyon sa Estados Unidos, pero itinayo ang mga ito sa mga unibersidad pagkatapos ng gera para sa mga manunulat na Amerikano at kalauna’y nagtatag din ng mga “international writers program” para sa mga dayuhang manunulat mula sa mga bansang kontrolado o impluwensyado ng imperyalismong US. Sa simula’t simula, ang panuntunang gumagabay sa nga sentrong ito ay ang panuntunan ng Bagong Kritisismo: Walang ismo, walang linya, ang tunay na trabaho ng makata ay ang paghahanap ng talinghaga, mahusay na lenggwahe at mabisang paraan ng pagpapahayag sa kanilang nais itula, personal, pandaigdigan (“world-class” ang termino ngayon dahil sa imperyalistang globalisasyon), walang pagkalaos dahil walang kinakapitang pulitikang ang bighani’y naglalaho. (Kung sintunog ang mga ito ng mga idea ni Almario, patunay lang na matagal na siyang nabighani sa mga idea ng Bagong Kritisismo, noon pang dekada sisenta, ayon sa kanyang pag-amin at mismong praktika sa kritisismo.)

Ito ang mga ideang pampanitikan na ipinalaganap ng imperyalismong Estados Unidos sa lipunan nito at sa mga dayuhang bansa sa buong panahon ng Cold War (na pormal na nagwakas noong 1989 sa pagbagsak ng Unyong Sobyet) bilang kasangkapan nito sa kampanyang anti-Komunismo. Ito pa rin ang panuntunang ipinatutupad ngayon sa panahon ng imperyalistang globalisasyon at gera laban sa terorismo.

Walang “writing center/workshop” sa tipong alam natin sa Estados Unidos noong mga dekadang 20 at 30. Sa panahon ng pagbagsak ng “stock market” sa US, ang mga Amerikanong manunulat tulad nina James Agee, Ernest Hemingway, John Steinbeck atbp. ay nagsulat tungkol sa kalagayan at pakikibaka ng mga manggagawa sa minahan, pabrika at taniman. Ang kanilang mga sulatin ay inililimbag ng The New Masses, isang radikal na “little magazine.” Ang ganitong publikasyon (karaniwang apat na beses lumabas sa isang taon, maliit ang sirkulasyon) ay dumani noong mga dekadang 50 at 60 sa pagpopondo ng mga ahensyang pangkultura ng CIA, kasabay ng “witch-hunting” ni Joseph McCarthy. Ang pakikilahok ng mga manunulat sa mga usaping panlipunan ay nanumbalik noong mga huling taon ng dekada 60 at mga unang taon ng dekada 70 sa panahon ng pagtutol laban sa gera sa Byetnam sa pamumuno ng mga makatang nasa labas ng mga unibersidad tulad nina Lawrence Ferlinghetti, Allen Ginsberg, Robert Lowell, atbp. Ang ganitong pakikilahok (ang paglabas ng mga makata sa mga unibersidad para mamahayag sa kalsada) ay tinutulan ni Lionel Trilling, dating radikal na kritiko at kalauna’y naging burukratang propesor sa panitikan sa konserbatibong Columbia University. Kamakailan lang, sumama ang mga makatang tulad nina Rita Dove at (muli) Ferlinghetti sa kampanya laban sa gera sa Iraq; ilandaang tula ng gayundin karaming makata ang nagsumite ng kanilang mga tula sa Kongreso ng Estados Unidos bilang testamento ng kanilang pagtutol sa muling pandarambong sa mundo ng Estados Unidos sa balatkayo ng “war on terror.”

Sa Pilipinas, ang “writers workshop” na nakabase sa unibersidad ay nagsimula sa Pilipinas noong ikalawang hati ng dekada 60. Monopolisado ng mga manunulat sa Ingles ang mga naunang “workshop,” ang kalauna’y paglahok ng mga manunulat sa Pilipino ay kasabay ng kanilang radikalisasyon sa pulitika bunga ng kilusang propaganda para sa pambansang demokrasya at pandaigdigang mobilisasyon laban sa gera ng imperyalismong US sa Byetnam. Sina Almario at Amado Hernandez , gayundin si Salvador P. Lopez ay nagkasama sa ganitong “workshop” noong 1969 at namuno sa pagtataguyod ng panitikang nakikisangkot. Ang pormal na pagtatayo ng Creative Writing Center sa UP ay inianunsyo ni Marcos sa Afro-Asian Writers Symposium na idinaos sa Maynila noong 31 Enero – 3 Pebrero 1975. Sa harap ng mga anti-imperyalistang delegado mula sa iba’t ibang bansa sa Africa at Asya, iginiit ni Marcos na “Sa wakas, hindi na maghahanap ng papel sa lipunan ang malikhaing manunulat.” Inilako din ng dalawang delegado ng Pilipinas, sina Cirilo Bautista at Rolando Tinio, mga produkto ng International Writers Program sa Iowa University (na pinopondohan ng US State Department), ang mga pagpapahalaga ng Bagong Kritisismo, ang unibersalismo at natibismo, mga kategoryang labas sa dinamismo ng kasaysayan at uri.

Ang Bagong Kritisismo ang panuntunan sa pagpapatakbo ng UP Creative Writing Center. Ang mga salita ni Almario ay sintunog ng mga salita ni Marcos na nagsabing, “Ang pinakadakilang panitikan, kundiman ang pinakadakilang sining, ay nagtataglay ng lakas na kadalasa’y laban sa pulitika. Tinatalikuran nito ang silakbo ng aktibismo na para bang natural nang alam na ang kapusukan ng aktibismo ay halik ng kamatayan.”)

Ang 2000 panayam ni Almario ay isang demonstrasyon ng kanyang istilo ng pagsusuri: sa isang banda ay ang mga tulang “mabuti” at sa kabilang banda ang “masasama.” Sa kanyang paggamit, hindi mga terminong moral ito kundi teknikal, tulad ng paliwanag sa The Stuffed Owl, an anthology of bad verse ni Wyndham Lewis; gayunman, teknikal na’y pinakitid pa ni Almario ang “trabahong pangmakata” para itampok lamang ang mga teknikang kinasanayan ng mga makata ng Bagong Kritisismo. Halimbawa, ang talinghaga (“metaphor”) ay isa lamang sa maraming porma ng panulaan, at higit na mas marami ang teknikang pang-retorika na nagagamit ng mga makata (sa panulaang Anglo-Amerikano, may limang dantaon ng panulaang binabalikbalikan ang mga makata sa Ingles para sa kanilang modernistang layunin). Sinamantala ni Almario ang pagpapakitid na ito para itampok ang tinatawag niyang mga “kahinaan” ng mga tula nina Lilia Quindoza, Tomas Agulto at Pete Lacaba. Ito’y pangunguto na lamang (“nitpicking,” ang sabi ni Mao) sa mga “linyadong” tula na inunahan na niya ng kanyang prehuwisyo.

Nakarurok sa panuntunan ng panunuri ni Almario ang kategorya ng aliw sapagkat nakapaloob dito ang kanyang paningin-sa-daigdig. Lubos ang paghanga niya sa tula ni Vim Nadera, ang “Espasol,” isang tipikal na produkto ng Bagong Kritisismo – pira-piraso’t magkakaibang tibtib mula sa materyal na mundo na ipinapaloob sa kalooblooban (psyche?) ng makata para ilarawan o buuin ang isang damdamin o idea, na nakalahad sa unahan pa lang ng tula: …Abentura ang turing ko sa iyo/ Mapanglaw ngunit di mapanganib. Sinagpang ito ni Almario para ibandila ang kasukdulan ng kanyang panlasa: “Tulad ng sining, kahit ang pagkain lamang ng espasol ay tigib ng tentatibong pagbabakasakali at di-inaasahang pangyayari. Ang ganitong pakikipagsapalaran ang totoong alindog ng sining at pagtula.”

Ngayo’y huli na marahil para himukin si Almario na basahin ang isa namang tula ni Jimmuel Naval, “Ang paggawa ng lupak” (Bigkis 1994). Sa pormang pamilyar sa nagbabasa ng kukbuk ni Aling Charing, inilarawan ni Naval ang proseso ng paggawa ng lupak at ang mga pwersang panlipunan na nagpapawis para sa produksyon ng mga sangkap. Ganito niya winakasan ang tula: Pagsama-samahin, haluin/ ilagay sa malalaking bandehado/ ihain at likumin muli/ matapos tikman at paglaruan/ ng anak ng asendero.

Narito ang istratajem para sa tunay na aliw ng sining at pagtula ng mga nagbabangong uring panlipunan, sapagkat ang paglibak at pagkamuhi sa mga naghaharing uri, at ang pagtatawa sa kanilang ugaling matapobre, ay isa ring anyo ng pyesta ng mamamayan para gawing ilihitimo ang paghahari ng mga hari-hari sa lipunan. Ang api ma’y mayroon ding makauring “frisson aesthetique” (aliw pang-estetika)!

Sundan natin ang mga bagong pakikipagsapalaran ng mga gumagawa ng lupak (at nagsusulong ng agraryong rebolusyon), kumakain ng pinawa (at sumusumpa sa Pulang bandila), at nanghuhuli ng isdang-bato (at pinatutuloy ang mga kasama sa kanilang mga dampa). Silang wala sa toreng garing ni Virgilio S. Almario/Rio Alma.

———-

Tungkol sa may-akda: Dumaan din si G. Guillermo sa International Writers Program sa Iowa University, 1970-71. Kinatawan niya ang Pilipinas sa 27th Poetry International Festival sa Rotterdam, Holland, 1996.

<br>

Etika para sa Nakikisangkot na mga Makata

4 Ene

-Alexander Martin Remollino

Sa kadulu-duluhan, maituturing na usapin ng etika ang pagpapasya ng isang makata na taluntunin ang landas ng pakikisangkot sa lipunan. Pagtatakwil ito sa kawalang-katuturan, pagpili ito sa paglilingkod.

Ngunit sa hanay man ng nakikisangkot na mga makata ay hindi rin iilan ang nakikitaan ng mga asal o pagkilos na sukat makalikha ng mga kuwestiyon ng etika. Paano nangyayari ito?

Ang tula ay paksa ng lubhang magkasalungat na pagkaunawa. Sa bagay na ito, damay di kasi pati ang sumusulat ng tula – ang makata.

Sa isang banda, ang tula’y inaakalang kung ano lamang. Bunga ito ng kaiklian ng tula at ng pangyayaring sa karamihan sa mga makata, ang paglikha ng tula ay sasandali lamang – halimbawa’y sa kaso ni Jose Corazon de Jesus na nakasusulat ng piyesa sa loob ng limang minutong pagtanaw sa labas mula sa bintana ng opisina ng pahayagang pinagsusulatan ng pitak, ayon sa kanyang kamakatang si Amado V. Hernandez.

Kapangyarihan ng tula

Datapwat ang mga nag-aakalang kung ano lamang ang tula ay karaniwan din namang napabibilang sa mga lubhang nabibighani ng bisa nito. At bakit naman hindi? Ang tula ay “lalong maraming sinasabi at sa lalong kaunting salita kaysa sa tuluyan,” wika nga ng pilosopong Pranses na si Francois Marie Arouet (lalong kilala sa bansag na Voltaire).

Ang pahayag na ito ay hindi basta na lamang sumibol sa malikot na imahinasyon ng may-akda ng nobelang Candide, na nalathala noong tinatawag na Panahon ng Pagliliwanag sa Europa. Kailanma’y makikita natin ang katotohanan ng pahayag na ito sa pangyayaring hindi mahirap sa atin ang matandaan ang mga linya mula sa lalong dakilang mga tula, at maging ang mga tulang sa ganang ati’y kalait-lait ay madali nating matandaan ang taludtod kapag nilalait na natin ang mga ito.

Sabihin pa, ang bisa ng tula ay hindi humahangga sa mismong nakabasa nito. Sinumang maantig ng isang tulang nabasa kung saan ay karaniwan nang magbabahagi ng anumang markang iniwan nito sa kanyang kamalayan sa lahat ng makakayang bahagian.

Makapangyarihan, kung gayon, ang sandatang taglay ng makata, at malaki ang kanyang papel sa paghuhubog ng kultura sa lipunang kanyang ginagalawan. Bagama’t kilala sa pagkakaroon ng mataas-taas na antas ng kapalaluan, hindi nagyayabang lamang ang makatang Ingles na si Percy Bysshe Shelley nang kanyang wikain ang ganito: “Ang makata ay siyang di-kinikilalang mambabatas ng daigdig.”

Bagama’t totoo ang tinuran ng isa mismong alagad ng sining na wala pang tulang

nakapigil sa mga tangke – sapagkat hindi naman sapat ang alinmang tula upang konsensiyahin ang talagang walang konsensiya – hindi naman biro ang maaaring magawa ng tula upang udyukan ang madlang harangin at pagtulung-tulungang itulak pabalik ang umaarangkadang tangke.

Ang pagpapalagay na ang tula ay kung ano lamang ay malimit kabuliran maging ng hindi rin iilang makata. Isa ito sa mga dahilan kung kaya hindi rin naman iilan sa hanay ng nakikisangkot na mga makata ang malimit-limit kakitaan ng kakulangan ng debosyon sa kanilang ginagawa.

Ngunit aminin man o hindi ng sinumang makata, malaki ang kanyang pananagutan sa lipunang kinabibilangan.

Sa nakikisangkot na makata, dapat na malinaw ang bigat ng kanyang papel sa lipunan, na itinakda rin ng kapangyarihan ng hawak niyang sandata.

Ang makata bilang mandirigma

Isa siya sa mga pangunahing mandirigma sa larangan ng kultura: siya’y nakikidigma sa mga kaisipang itinanim, o hinayaang sumibol, sa madla ng lipunan kung saan pinababayaang magutom ang mga mamamayan umunlad lamang ang mga dayuhan, kung saan ang kasaganaan ng iilan ay higit na mahalaga kaysa sa karapatan ng lahat na mamuhay bilang tao. Sapagkat siya’y isang mandirigma, kailangang lagi siyang nakaantabay sa tawag ng bayan – at, sa wika nga ng makata-manghihimagsik na si Andres Bonifacio, “Ang anak, asawa, magulang, kapatid/Isang tawag niya’y tatalikdang pilit.”

Sa ganitong lipunan, ang mga mamamaya’y araw-araw na hinahangal ng iilang mapribilehiyo at ng mga dayuhang pinapanginoon nila sa pamamagitan ng mga aparatong pangkultura. Ginagamitan sila ng palsong lohika, kundi man mapambaluktot na pagpukaw sa damdamin, upang ipatanggap sa kanila ang pinakakasuklam-suklam na mga kalagayan.

Masdan, halimbawa, kung paano tinangkang buhusan ng Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo ng malamig na tubig ang pagsiklab ng galit ng mga mamamayan nang lumitaw ang tinatawag na “Hello Garci” tapes at makumpirma nang detalyado ang mga hinalang siya’y nandaya sa eleksiyon ng 2004. Ano ang linya ni Macapagal-Arroyo at ng kanyang mga alipures hinggil dito? “Itigil ang panghahati sa bansa,” anila. Sila’y lumikha ng pambabaluktot sa konsepto ng pagkakaisa, isang pananawagan ng pagkakaisa nang hindi na pinag-uusapan kung mabuti ba ang nais pagkaisahan.

Masdan din kung paano tinugunan ni Sek. Mike Defensor ang paglabas ng isang music video na nilikha ng Artists for the Removal of Gloria (ARREST Gloria) bilang pagtuligsa sa Pangulo. “Igalang naman natin ang opisina ng Presidente,” winika niya. Hindi niya pinapag-iba ang mismong opisina ng Presidente at ang kasalukuyang okupante nito, kaya’t nagawa niyang umiwas – at panandalian niyang naiiwas ang mga manonood – sa katotohanang ang mismong pag-okupa sa Malacañang ng isang pinunong tiwali, kontra-bansa at kontra-mamamayan, at pasista pa at mandaraya ay isang pambabastos sa opisina ng Presidente.

Samantala, sa ganitong lipuna’y lalagi ring may mga alagad ng kultura na nag-aakalang ang papel nila sa lipunan ay sadyang patakasin ang mga mamamayan mula sa mga suliranin ng bansa. Sinasamantala ng mga nakikinabang sa umiiral na kaayusan ang karaniwang tendensiya ng mga tao na tumakas nga kung ang katotohanan’y nagiging lubhang mapait, at hinahayaan nilang mamayagpag ang mga ganitong alagad ng kultura, kundi man sinusuhayan pa: malaking bahagi ng pinagkakakitaan ng mga ito ang mga patalastas sa radyo’t telebisyon, mula sa mga korporasyong multinasyunal at transnasyunal at sa malalaking ahensiya ng pamahalaan.

Ganitong kultura ang kinakaharap at nararapat na labanan ng mga naninindigang alagad ng sining – kabilang ang mga nakikisangkot na makata.

Ang pagiging makatang nakikisangkot ay isa sa mga anyo ng tuluy-tuloy na pakikipagbangga sa kulturang umiiral, sa layong makapag-ambag sa paglikha ng isang kulturang tunay na sasalamin sa mga pangarap ng mga mamamamayan at magbibigay ng dagdag na liwanag sa kanilang mga diwa at higit na bubuhay sa kanilang loob sa pakikipaglaban alang-alang sa kalayaan at katarungan.

Bokasyon at misyon

Isa itong bokasyon at misyon, kung gayon, at samakatwid ay nangangailangan ng ibayong dedikasyon. Ang pangangailangan sa ganitong dedikasyon ay pinatitindi pa ng kapangyarihan ng armas ng makata. Sinumang nagnanais na buong-pagmamalaking masabi sa kanyang magiging mga anak o apo na minsan sa kanyang buhay ay naging makata siyang pumanig sa mga api ay dapat na magsikhay upang mahubog sa kanyang sarili ang dedikasyong ganito. Kailangang maisaloob niya ang pananaw na siya’y isa sa mga nangungunang kawal sa isang digmaan sa ngalan ng matwid, hindi isang tagamasid lamang o isang nakikisawsaw.

Kaugnay nito, kailangan ng isang nakikisangkot na makata na maging malay na ang isang tulad niya ay iniluwal ng mga salungatan sa umiiral na lipunan.

Ang kultura’y nakabatay sa materyal na kalagayan ng isang lipunan. Sa lipunan kung saan “sa libingan ng maliit, ang malaki’y may libangan” – sa wika ni Amado V. Hernandez – sa mahabang panaho’y naghahari ang mga kaisipan ng iilang “malaki.” Ngunit ang nakararaming mamamayang “maliit” ay nagkakaroon ng mga karanasang nagbibigay sa kanila ng mga ideyang taliwas sa ipinamamarali ng iilang “malaki,” at dito nagmumula ang mga binhi ng isang kontra-kulturang may kakayahang sumuhay sa pagpapalaya sa mga mamamayan.

Mula sa kontra-kulturang ito isinisilang ang mga makatang makikisangkot sa pagbabago ng lipunan.

Ngunit lantad pa rin ang nakikisangkot na makata sa mga impluwensiya ng nangingibabaw na kultura sa umiiral na kaayusan, kaya’t mainam na walang katapusan ang kanyang pagsipat sa kinalalagyang paligid upang mahusay na matimbang ang mga salik na may kakayang humibo sa kanya bilang isang bahagi ng lipunang sinisikap niyang baguhin.

Kung ganap na siyang nagtataglay ng kinakailangang dedikasyon sa kanyang bokasyon at misyon, ay makikita sa antas ng kanyang kahandaang tumugon sa maiinit na usaping kinakaharap ng mga mamamayan sa isang yugto ng kasaysayan, ilantad ang kawalang-batayan ng mga paniniwalang matagal na naging palasak, at makapaglaan ng panahon sa pamamahagi ng kanyang talento – sa anumang paraang kakayanin sa isang takdang panahon – sa sandaling hilingin ang ganito.

Kapag ganito na ang dedikasyon ng isang nakikisangkot na makata, masasabing lubos na niyang naisasabuhay ang etika ng kanyang bokasyon at misyon.

CEASEFIRED*

31 Dis

-mula sa fb note ni MJ Rafal

Minsan, tinutuso din ako ng sariling mga paa
gayong inililigaw ako sa Maynilang akin namang kinalakhan
bakit tagaktak pawis pa rin akong napadpad
sa Kalye Art Gallery, sa kalye Estrada, Malate?
Baha ng pawis ang mukha, binati ako
ng umaalulong na feedback ng videoke. Sabi nga ni Stum,
parang Smashing Pumpkins ang videoke:
si James Iha ang pumapasakalye.

Kumakanta sila Maureen, Amihan at Michelle ng cheesy songs.
Nakita kong lumalagablab sa lamig ang dalawang plastik ng yelo,
naghihintay na maihain sa plastik ding baso
na kaniniigan ng The Bar: pumili ka kung orange o lemon.
Kahahalik lamang ng aking puwitan sa umiingit na upuan
nang dumating sina Ate Mari at Sir Noni at ang anak niya
na straight from New York. May lalaban na raw
sa kantahan kay Ginoong, Kataas-taasang Axel Pinpin.

Bumilang ang mga minuto, sumabak na rin sa kainan
ang busog ko pang tiyan; bagama’t sabik na itong malamanan
pagka’t tinunaw na ng mahabang lakaran
ang cornedbeef at kanin na nilantakan sa bahay.
Kaunting pansit malabon at dalawang hiwa ng letsiyong manok
ang agad na naubos. Salamat sa Potluck ng mga kasama,
mapintog, mayaman sa pagkain, kahit ngayong gabi lamang,
ang hapag ng KM64 Post Xmas Season Ceasefire.

Sandaling pahinga, mayamaya’y sumabak na rin ako
sa tumbahan ng bote’t baso. The Bar ang nakanguso
kaya’t iyon ang napiling languyan ng labi.
Yelo, baso, coke. Solb ang konting hilo.
At umikit sa iba’t-ibang palad ang Songlist.
Ganado na sa biritan ang mga makatang nilimot muna,
panandali, ang tumula at manalinghaga
at nagpatianod sa ritmo at haraya ng mga awitin.
Kumanta si Stum ng Balisong ng Rivermaya.
May bumanat ng Jovit Baldivino, Buttercup at Francis Magalona.
Si Madonna naman ang diniskartehan ni Ate Mari
at nag-Now and Forever si Sir Noni.
Siya naman akong tirada ng Landslide ng Smashing Pumpkins,
na pinilahan ng Boys Don’t Cry at Friday I’m In Love ng The Cure.
May sumingit pang Order Taker ng PnE at ilang Tom Jones at Nobody.

Masaya ang lahat.
Masaya bagama’t may lamat ng iilang sandali ng pag-alaala
kay Ginoo, Kataas-taasang Alexander Martin Remollino,
lalo pa’t may magtatangkang mag-Ely Buendia’t kantahin
ang Para sa Masa, na ipinagsumamong kantahin sana ni Bong
ng Artist Arrest.
At syempre, sino ba ang main event ng pagtitipon? ‘Ika nga ni Ate Mari,
kakasuhan niya si Stum, ng False Advertising, kung ‘di maririnig
ang pinakahihintay na pag-awit ni Ginoo, Kataas-taasang Axel Pinpin,
na tulad ni Bong ay mahiyain din (sa mic) nguni’t ramdam namang naroon
ang nasang bumirit at magpadyak-paa.
Sa pangunguna, pangungulit na rin ni Ate Mari’t mga kasama,
isinalang ang isang Come Together ng The Beatles.
ayan na’t nag-umpisa ang pangunahing pagtatanghal.
At Rock and Rolling mood na ang sumaklot sa kapaligiran.
Jim Morisson singing Lennon-McCartney song ang pangunahing eksena.
“I know you, you know me…
One thing I can tell you is you got to be free!…
Come together right now over me,” ani Axel.
Nagsulputan ang mga kamera, may pumitsyur, nagbidyo.
Abangan nga raw ang pag-tag nito sa Facebook,
isa sa miminsang milagrong nagaganap sa bakuran
ng KM64.

Minsan munang lumiban sa usapin ng pagsalunga
ang nagtipun-tipong mga makata; sandaling ninanamnam
ang Diwa ng Pasko at paglilipat sa Taon ng Kuneho.
Nguni’t, ramdam kong hindi maihihiwalay sa kanilang nagsisiyang kaluluwa
ang paglilingkod, pag-oorganisa, pakikitalad;
kahit pa sabihing iyon ay gabing bawal ang tula’t pagtula, ang propaganda
ang aktibista. Ramdam kong hindi iyon ang sandali nilang
iniwan, wala silang iniwan; ang sa kanila’y pagdaragdag ng karanasan.
Ng panibagong yugto. Ang muling pakikihamok at pakikibaka.

Paisa-isang lumilisan ang kani-kaninang nagsasaya, masasayang mukha.
May trabaho pa kinabukasan, maaga ang ang biyahe papunta
sa kunsaan kaya’t kailangang umuwi nang maaga-aga; may ilang
may pupuntahan pang iba at may ilan ding natira
na siyang nagpakasawa sa biyaya
ng 800 pesos videoke na 71 ang pinakagalanteng
amazing score. At isa pa’y darating, hahabol si Roma
na nang lumaon ay nakipag-duetan na rin kay Stum.
Iyon ang puntong nilagom ng pagmamahalan ang madilim na langit.
Sabay silang umawit
ng Your Universe ni Rico Blanco.
At nai-LSS pa nga ako sa linyang:
“You can thank your stars all you want but
I’ll always be the lucky one”

Nagbilang ng ilan pang mga sandali, umukilkil na
ang lalim ng gabi. At oo, kailangan na nga’ng umuwi.
Bilang pagtatapos (sana’y nasulit ang upa sa videoke)
at due to insisted public demand
sama-samang isinara, sa saliw ng awiting Closing Time
ng Semisonic, at sa pangunguna ni Ginoo, Katas-taasang Axel Pinpin,
ang palatuntunan. Masaya kaming nagligpit ng iilang kalat na ikinalat
at pinaghainan si Muning ng kaniyang uumagahan.
Kami’y isa-isa nang tumugpa sa mga paroroonan.

Iyon ay isang gabing puno ng ngiti, na bagama’t may lamat ng pangungulila
ay pinunan ng masayang pagsasama-sama’t pagtitipon ng mga makata.

Bukas, gigising kaming patuloy at ganap na isinasabuhay
ang kredo:

Ang tulang Pilipino’y nararapat na ilaan, una sa lahat, sa sambayanang Pilipino. Hindi biro ang magiging kapakinabangan nito sa ating pagtitindig ng kasarinlan, kalayaan, katarungan, mabuting pamamahala, at tunay na demokrasya sa ating bansa.

Hindi ito kinalilimutan ng KM64, kailanman
anuman, or wherever they will go

*nalikha ilang minuto matapos ang KM64 Post Xmas Season Ceasefire, Disyembre 28, 2010, sa Kalye Art Gallery sa Estrada, Paco, Maynila.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 96 other followers